Kada danas prošetate Tašmajdanskim parkom, teško je i zamisliti da se samo nekoliko metara ispod vaših nogu nalazi jedan od najzanimljivijih podzemnih prostora u Srbiji. Ispod zelenih staza, dečjih igrališta i sportskih terena krije se mreža pećina, galerija i hodnika koja je nastajala vekovima i čuva priču o geologiji, istoriji, ratovima i legendama Beograda.
Podzemlje koje je nastalo iz kamena
Priča o tašmajdanskom podzemlju počinje mnogo pre nego što je nastao Beograd. Još u vreme kada je ovo područje bilo dno Panonskog mora, taloženjem skeleta korala, školjki i drugih morskih organizama formirani su debeli slojevi krečnjaka. Kada se more povuklo, ostao je čvrst kameni masiv koji će vekovima kasnije postati glavni građevinski materijal za razvoj grada.
Rimljani su među prvima organizovano vadili kamen sa ovog prostora za potrebe Singidunuma. Kasnije su to nastavili srednjovekovni graditelji, a Osmanlije su eksploataciju dodatno proširile. Upravo zbog tog kamenoloma prostor je dobio ime Tašmajdan – od turskih reči „taš“ (kamen) i „majdan“ (rudnik ili kamenolom).
Kako je nastao podzemni lavirint
Svaki blok kamena koji je iznet iz Tašmajdana ostavljao je iza sebe novu šupljinu. Tokom više stotina godina nastale su ogromne podzemne dvorane, uski prolazi i galerije koje se pružaju ispod velikog dela današnjeg parka.
Ovaj podzemni prostor nije nastao odjednom, već je vekovima rastao zajedno sa Beogradom. Što je grad više rastao na površini, to je podzemlje postajalo sve složenije.
Danas se procenjuje da ispod Tašmajdana postoji više desetina prostorija i hodnika različitih veličina. Neki su istraženi, neki su zazidani, a pojedini delovi i dalje nisu dostupni javnosti.
Kada su pećine spasavale živote
Podzemne galerije nisu bile samo kamenolom. U najtežim trenucima istorije postale su utočište.
Tokom Prvog svetskog rata brojni Beograđani u njima su tražili zaklon od austrougarskog granatiranja. Za vreme Drugog svetskog rata pećine su ponovo dobile vojni značaj. Nemačka vojska uredila je pojedine delove podzemlja, uvela električnu energiju i pretvorila ih u skloništa, skladišta i komandne prostorije. Tokom savezničkog bombardovanja i oslobađanja Beograda upravo su ti hodnici ponovo služili kao zaštita od bombi.
Zbog stabilnog krečnjaka i prirodne izolacije, temperatura u pećinama tokom cele godine ostaje gotovo nepromenjena, što ih je činilo pogodnim za dugotrajan boravak ljudi.
Tajni tuneli ili samo legende?
Kada postoji ovako veliko podzemlje, sasvim je prirodno da se oko njega razviju legende.
Najpoznatija govori da iz Tašmajdana vode tajni prolazi do Beogradske tvrđave, dvorskog kompleksa ili čak ispod centra grada. Tokom decenija nastajale su brojne priče o skrivenim vojnim koridorima, tajnim izlazima i zapečaćenim prostorijama.
Međutim, uprkos velikom interesovanju istraživača i ljubitelja istorije, za postojanje dugih tunela koji povezuju Tašmajdan sa Kalemegdanom ili drugim delovima grada do danas nisu pronađeni pouzdani istorijski ni arheološki dokazi. Stručnjaci smatraju da su mnoge od tih priča nastale mešanjem stvarnih podzemnih galerija sa urbanim legendama.
Tajne koje još čekaju odgovore
Iako su pojedini delovi tašmajdanskih pećina danas dostupni kroz organizovane obilaske, veliki deo podzemlja i dalje ostaje zatvoren. Mnogi hodnici su zazidani ili zatrpani tokom različitih perioda, dok pojedini prostori zbog bezbednosti nisu otvoreni za javnost. Upravo zato Tašmajdan i dalje predstavlja jedno od najtajanstvenijih mesta u Beogradu.
Možda najveća tajna Tašmajdana nije u legendama o skrivenim tunelima, već u činjenici da se ispod jednog od najposećenijih parkova u Srbiji nalazi čitav podzemni svet koji je vekovima oblikovao istoriju grada. Dok hiljade ljudi svakodnevno šetaju njegovim stazama, ispod njih se prostiru pećine koje su najpre nastale na dnu drevnog mora, zatim postale kamenolom iz kog je građen Beograd, a potom sklonište u najtežim ratnim vremenima. Malo je evropskih prestonica koje ispod svojih parkova kriju toliko slojeva istorije na jednom mestu.