Kada pomislite na pećinu, verovatno zamišljate planinu daleko od grada. Međutim, pre nešto više od jednog veka, u samom srcu Beograda, ljudi su zaista živeli ispod zemlje. Ispod današnjeg Tašmajdanskog parka nalazile su se ogromne pećine i galerije koje nisu bile samo napušteni kamenolom, već dom najsiromašnijih stanovnika, skladište leda, vojno sklonište i prostor koji je decenijama imao važnu ulogu u svakodnevnom životu Beograda.

Kada je kamenolom postao dom

Vekovima je na Tašmajdanu vađen krečnjak od kojeg su građeni Singidunum, srednjovekovni Beograd i kasnije osmanski grad. Kada je eksploatacija kamena postepeno prestala, iza nje su ostale velike podzemne dvorane i hodnici.

Umesto da ostanu prazni, pojedini delovi pećina postali su utočište ljudima koji nisu imali gde da žive. Tokom 19. i početkom 20. veka, najsiromašnije beogradske porodice useljavale su se u ove podzemne prostorije. Bez novca za kuću ili stan, nekadašnji kamenolom postao je njihov jedini krov nad glavom.

Život bez sunca

Život u tašmajdanskim pećinama bio je daleko od lakog.

Nije bilo električne energije, vodovoda ni kanalizacije. Zidovi su bili vlažni tokom cele godine, vazduh hladan, a sunčeva svetlost gotovo da nije dopirala do mesta u kojima su ljudi provodili dane. Ipak, za mnoge porodice to je bilo bolje nego život na ulici.

Istoričari beleže da su stanovnici pećina improvizovali prostorije, unosili skroman nameštaj i pokušavali da stvore koliko-toliko normalan život u uslovima koji su danas gotovo nezamislivi. Deca su odrastala ispod zemlje, dok su odrasli svakodnevno odlazili na posao u grad koji se nalazio svega nekoliko metara iznad njihovih glava.

Tašmajdanska ledara

Podzemlje Tašmajdana nije služilo samo za stanovanje. Zbog stalne temperature koja se tokom cele godine kretala oko desetak stepeni, pećine su bile idealno mesto za čuvanje leda.

Svake zime sa zaleđene Save i Dunava sekli su se veliki blokovi leda koji su dopremani u tašmajdanske pećine i prekrivani slamom kako bi što duže opstali. Tokom leta taj led prodavao se beogradskim kafanama, poslastičarnicama, mesarama i bolnicama.

Mnogo pre nego što su se pojavili frižideri i rashladni uređaji, upravo je Tašmajdan bio jedan od glavnih „hladnjača“ Beograda. Zahvaljujući tom ledu čuvala se hrana, rashlađivala pića i pravio sladoled u vreme kada električno hlađenje još nije postojalo.

Podzemlje koje je menjalo namenu

Tokom svoje duge istorije tašmajdanske pećine neprestano su menjale ulogu. U njima se vadio kamen, skladištio led, živeli su ljudi, skrivali se ustanici tokom Prvog srpskog ustanka, a kasnije su služile kao skloništa za civile tokom bombardovanja u Prvom i Drugom svetskom ratu. Za vreme nemačke okupacije deo pećina pretvoren je čak u rezervno komandno mesto Vermahta. Malo koji prostor u Beogradu imao je toliko različitih namena kroz vekove.

Grad ispod grada

Danas hiljade ljudi svakodnevno šetaju Tašmajdanskim parkom, sede na klupama ili prolaze pored Crkve Svetog Marka, ne sluteći da se ispod njih nalazi prostor u kojem su nekada postojale adrese, porodice i svakodnevni život.

Tašmajdan zato nije samo park niti samo nekadašnji kamenolom. On je bio dom, skladište, utočište i deo privrednog života Beograda. Malo je evropskih prestonica koje mogu da se pohvale da su ljudi nekada živeli u pećinama usred centra grada, a da se danas iznad tih istih pećina nalazi jedan od najlepših gradskih parkova. Kada sledeći put budete prolazili Tašmajdanom, setite se da ispod vaših nogu nije samo podzemlje – već deo istorije Beograda u kojem su ljudi živeli, radili i borili se za opstanak.